Matbaada bir ürünün ölçüsünü belirtmek ilk bakışta oldukça basit görünür. A4 broşür, A5 katalog, 50 × 70 afiş veya 70 × 100 tabaka gibi ifadeler günlük üretim dilinde sürekli kullanılır. Ancak bu ölçülerin hepsi aynı şeyi anlatmaz. Bazıları bitmiş ürünün ebadını, bazıları baskıya giren kâğıdın boyutunu, bazıları ise ürünün katlanmadan önceki ölçüsünü ifade eder.
Örneğin A4 ölçüsünde bitmiş bir broşür ile A4 açık ölçüye sahip katlamalı bir broşür aynı ürün değildir. Benzer biçimde 50 × 70 cm bir baskı tabakası ile ISO sistemindeki standart kâğıt ölçüleri de birbirinden farklı kavramlardır.
Bu nedenle matbaa siparişlerinde ölçünün yalnızca rakamlarla değil, hangi aşamadaki ölçüyü ifade ettiğiyle birlikte belirtilmesi gerekir.
Avam Matbaa Matbaacılık Sözlüğü’nün bu bölümünde A ve B serisi standartlardan ticari matbaa tabakalarına; net ölçüden açık ve kapalı ebada kadar baskıda kullanılan temel ölçü terimlerini ele alıyoruz.
Ebat Nedir?
Ebat, bir baskı ürününün en ve boy ölçüsünü ifade eder. Matbaacılıkta ölçüler çoğunlukla milimetre veya santimetre olarak belirtilir.
Örneğin:
210 × 297 mm = 21 × 29,7 cm
aynı ebadı ifade eder.
Ancak matbaada “ebat” denildiğinde hangi ölçüden söz edildiği önemlidir. Verilen değer bitmiş ürünün ölçüsü olabileceği gibi baskıya girecek tabakanın veya katlanmamış ürünün ölçüsü de olabilir.
Bu nedenle özellikle katalog, broşür, davetiye, cepli dosya ve ambalaj gibi ürünlerde yalnızca iki rakam vermek her zaman yeterli değildir.
Standart Kâğıt Ölçüsü Nedir?
Kâğıt ve baskı ürünlerinde ortak ölçüler kullanılabilmesi için çeşitli standart sistemler geliştirilmiştir. Türkiye’de ve Avrupa’nın büyük bölümünde en sık karşılaşılan sistemlerden biri ISO 216 standardındaki A ve B serileridir.
Bu sistemin önemli özelliği ölçüler arasındaki orandır. Bir A serisi kâğıt uzun kenarından iki eşit parçaya bölündüğünde bir sonraki A ölçüsü elde edilir ve sayfanın en-boy oranı korunur.
Örneğin bir A3 ikiye bölündüğünde iki A4, bir A4 ikiye bölündüğünde iki A5 elde edilir.
A Serisi Kâğıt Ölçüleri Nelerdir?
Günlük hayatta en çok karşılaşılan standart ölçüler A serisine aittir.
Temel A serisi ölçüleri şöyledir:
| Ebat | Ölçü |
|---|---|
| A0 | 841 × 1189 mm |
| A1 | 594 × 841 mm |
| A2 | 420 × 594 mm |
| A3 | 297 × 420 mm |
| A4 | 210 × 297 mm |
| A5 | 148 × 210 mm |
| A6 | 105 × 148 mm |
Bu sistemde her ölçü kendisinden önceki büyük boyutun yaklaşık yarısıdır.
A serisinin başlangıç noktası olan A0’ın yüzey alanı yaklaşık bir metrekaredir. Bu özellik aynı zamanda kâğıt gramajı sisteminin anlaşılmasını da kolaylaştırır.
A4 Nedir?
A4, 210 × 297 mm ölçüsündedir ve en yaygın kullanılan standart kâğıt boyutlarından biridir.
Ofis belgeleri nedeniyle A4 daha çok fotokopi kâğıdıyla ilişkilendirilse de matbaada çok farklı ürünler A4 ölçüsünde hazırlanabilir.
Broşürler, föyler, antetli kâğıtlar, kurumsal formlar, kataloglar ve menüler A4 olarak üretilebilir.
Burada önemli olan A4 ifadesinin yalnızca ölçüyü belirtmesidir. Kâğıdın türünü, gramajını veya baskı yöntemini belirtmez.
135 gram kuşe bir broşür de A4 olabilir, 80 gram bir antetli kâğıt da.
A5 Nedir?
A5 ölçüsü 148 × 210 mm‘dir.
A4’ün yarısıdır ve özellikle kitap, kitapçık, katalog, broşür ve küçük kurumsal yayınlarda sık kullanılır.
A5’in nispeten kompakt yapısı, elde taşınacak veya uzun süre okunacak yayınlarda kullanışlı olabilir.
Ancak A5 denildiğinde yine yalnızca nihai ölçü tarif edilmiş olur. Sayfa sayısı, kâğıt veya cilt yöntemi ayrıca belirtilmelidir.
A6 Nedir?
A6 ölçüsü 105 × 148 mm‘dir ve A5’in yarısıdır.
Küçük el ilanları, tanıtım kartları, bazı davetiyeler ve promosyon materyallerinde kullanılabilir.
Ölçü küçüldükçe tasarım alanı da daraldığından metin miktarı ve punto seçimi ürün tasarımında daha önemli hâle gelir.
A3 Nedir?
A3 ölçüsü 297 × 420 mm‘dir.
A4’ün iki katıdır.
Poster, menü, sunum, afiş, föy ve katlamalı baskı ürünlerinde kullanılabilir. Örneğin A3 ölçüsünde hazırlanan bir tabaka ortadan katlandığında A4 kapalı ölçüsünde dört sayfalı bir ürün elde edilebilir.
Bu örnek bizi matbaacılıktaki önemli bir ayrıma götürür: açık ve kapalı ölçü.
Açık Ölçü ve Kapalı Ölçü Nedir?
Katlanan ürünlerde yalnızca ürünün en ve boyunu söylemek yeterli olmayabilir.
Bir broşür kapalı durumda A4 görünürken tamamen açıldığında A3 olabilir. Bu durumda ürünün iki farklı ölçüsü vardır.
Açık Ölçü Nedir?
Açık ölçü, katlamalı bir ürünün tamamen açıldığında sahip olduğu toplam ebattır.
Örneğin ortadan ikiye katlanan ve bitmiş hâlde A4 olan basit dört sayfalı bir broşürün açık ölçüsü A3 olabilir.
Grafik tasarım genellikle bu açık yüzey üzerinde hazırlanır. Ön kapak, arka kapak ve iç sayfalar katlama düzenine göre yerleştirilir.
Bu nedenle matbaaya dosya hazırlanırken ürünün yalnızca kapalı ölçüsünün bilinmesi yeterli değildir.
Kapalı Ölçü Nedir?
Kapalı ölçü, katlama işlemi tamamlandıktan sonra ürünün sahip olduğu nihai ölçüdür.
Bir broşür için:
A3 açık / A4 kapalı
gibi bir tanımlama yapılabilir.
Benzer durum davetiye, menü, cepli dosya ve farklı katlamalı ürünlerde de geçerlidir.
Bu ifade hem tasarımcı hem de matbaa açısından ürünün yapısını çok daha açık biçimde tarif eder.
Net Ölçü Nedir?
Net ölçü, bütün kesim işlemleri tamamlandıktan sonra ürünün sahip olacağı gerçek bitmiş ölçüdür.
Örneğin A4 bir broşürün net ölçüsü:
210 × 297 mm
olabilir.
Baskı dosyasında bunun dışına taşma payları eklenmiş olsa bile ürün kesildikten sonra tekrar net ölçüsüne gelir.
Dolayısıyla net ölçü ile tasarım dosyasının toplam ölçüsü her zaman aynı değildir.
Brüt Ölçü Nedir?
Brüt ölçü, üretim için gerekli ek alanların net ölçüye dahil edildiği çalışma ölçüsünü ifade etmek için kullanılabilir.
Örneğin kesim, taşma veya başka üretim işlemleri için net ürünün çevresinde ek alan gerekebilir.
Ancak “brüt ölçü” ifadesi farklı üretim alanlarında farklı biçimlerde kullanılabildiği için sipariş sırasında hangi payların dahil edildiğinin açıkça belirtilmesi daha doğrudur.
Taşma Payı Ölçüyü Değiştirir mi?
Taşma payı ürünün nihai ölçüsünü değiştirmez; yalnızca baskıya gönderilen tasarım alanını büyütür.
Örneğin net ölçüsü 210 × 297 mm olan bir A4 tasarıma her taraftan 3 mm taşma verildiğini düşünelim.
Dosyanın toplam alanı:
216 × 303 mm
olur.
Fakat ürün kesildikten sonra yine:
210 × 297 mm
olarak kalır.
Dolayısıyla baskıya hazır dosyanın ölçüsü ile bitmiş ürün ölçüsü birbirinden ayrılmalıdır.
B Serisi Kâğıt Ölçüleri Nedir?
A serisinin yanında ISO sisteminde B serisi ölçüler de bulunur.
Başlıca B serisi ölçüler şöyledir:
| Ebat | Ölçü |
|---|---|
| B0 | 1000 × 1414 mm |
| B1 | 707 × 1000 mm |
| B2 | 500 × 707 mm |
| B3 | 353 × 500 mm |
| B4 | 250 × 353 mm |
| B5 | 176 × 250 mm |
| B6 | 125 × 176 mm |
B serisi, A serisine göre farklı ara boyutlar sunar ve kitap, poster, yayıncılık veya farklı baskı uygulamalarında kullanılabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: matbaada kullanılan her tabaka ölçüsü A veya B serisine ait değildir.
Matbaa Tabaka Ebadı Nedir?
Matbaada baskı ürününün bitmiş ölçüsüyle baskıya giren kâğıdın ölçüsü farklıdır.
Örneğin A5 katalog basılırken baskı makinesine tek tek A5 kâğıt verilmesi gerekmez. Katalog sayfaları daha büyük bir tabaka üzerine birlikte yerleştirilebilir.
Bu büyük kâğıtlar tabaka olarak adlandırılır.
Bir tabaka üzerine birden fazla ürün yerleştirilmesi kâğıdın daha verimli kullanılmasını ve üretimin hızlandırılmasını sağlar.
50 × 70 cm Tabaka Nedir?
50 × 70 cm, matbaa sektöründe yaygın olarak karşılaşılan ticari kâğıt ölçülerinden biridir.
Milimetre olarak:
500 × 700 mm
ölçüsündedir.
Bu ölçünün ISO B2’ye oldukça yakın olması zaman zaman kavramların karıştırılmasına neden olabilir. Ancak ticari 50 × 70 tabaka ile standart B2 ölçüsü aynı kavram olarak düşünülmemelidir; ISO B2’nin ölçüsü 500 × 707 mm’dir.
Matbaada kâğıt siparişi ve üretim hesabı yapılırken gerçek ticari tabaka ölçüsü esas alınır.
70 × 100 cm Tabaka Nedir?
70 × 100 cm de ofset matbaacılıkta sık kullanılan büyük tabaka ölçülerinden biridir.
Milimetre karşılığı:
700 × 1000 mm
şeklindedir.
Bu tabaka üzerine ürün ölçüsüne göre birden fazla iş yerleştirilebilir.
Ancak 70 × 100 cm’lik bir kâğıdın tamamının mutlaka baskı alanı olarak kullanılabileceği düşünülmemelidir. Baskı makinesinin teknik yapısı nedeniyle gerçek kullanılabilir baskı alanı daha küçük olabilir.
Tabaka ile Baskı Alanı Arasındaki Fark Nedir?
Tabaka ölçüsü kâğıdın fiziksel boyutudur.
Baskı alanı ise makinenin bu kâğıt üzerinde fiilen baskı yapabildiği alandır.
Örneğin makine belirli büyüklükte bir tabakayı kabul edebilir ancak kâğıdı taşıması ve tutması için bazı kenar alanlarına ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle:
kâğıt ebadı = baskı alanı
şeklinde düşünmek doğru değildir.
Bu ayrım özellikle tabaka üzerine kaç adet ürün yerleştirileceği hesaplanırken önem kazanır.
Makine Ebadı Nedir?
Matbaa sektöründe baskı makineleri de işleyebildikleri tabaka boyutlarına göre sınıflandırılabilir.
35 × 50, 50 × 70 veya 70 × 100 gibi ifadeler günlük matbaa dilinde makine sınıflarını anlatmak için kullanılabilir.
Ancak aynı sınıftaki her makinenin teknik değerlerinin birebir aynı olması gerekmez. Maksimum kâğıt ölçüsü ve maksimum baskı alanı makinenin modeline göre değişebilir.
Bu nedenle hassas üretim hesabında genel makine adı yerine kullanılacak makinenin gerçek teknik kapasitesi dikkate alınır.
Özel Ebat Nedir?
Bir baskı ürününün mutlaka A4, A5 veya başka bir standart ölçüde hazırlanması gerekmez.
Standart sistem dışında belirlenen ölçüler özel ebat olarak değerlendirilebilir.
Örneğin bir katalog:
19 × 24 cm
veya
22 × 28 cm
gibi markaya ve tasarıma özel bir ölçüde hazırlanabilir.
Özel ölçüler tasarıma farklı bir karakter kazandırabilir. Ancak seçilen ölçünün baskı tabakasına verimli yerleşip yerleşmediği üretim maliyetini etkileyebilir.
Bu nedenle özellikle yüksek tirajlı işlerde özel ölçü belirlenmeden önce matbaanın görüşünün alınması yararlı olabilir.
Birkaç Santimetre Neden Önemli Olabilir?
Matbaada ürün ölçüsündeki küçük bir değişiklik bazen kâğıt tüketiminde büyük fark oluşturabilir.
Örneğin belirli ölçüdeki bir katalogdan bir baskı tabakasına dört adet yerleşirken katalog birkaç milimetre veya santimetre küçültüldüğünde aynı tabakaya altı adet yerleşebildiğini düşünelim.
Bu durumda katalog görsel olarak çok az küçülmüş olsa da üretimde kullanılan toplam kâğıt miktarı önemli ölçüde değişebilir.
Bu nedenle özellikle yüksek adetli broşür, katalog, etiket ve ambalaj işlerinde ölçü yalnızca estetik bir tasarım kararı değildir.
Aynı zamanda üretim ve maliyet kararıdır.
Matbaaya Ölçü Nasıl Verilmelidir?
Ürün basit ve kesimsiz bir ürünse net en ve boy ölçüsünün belirtilmesi çoğu zaman yeterli olabilir.
Katlanan bir ürün söz konusuysa açık ve kapalı ölçüler birlikte verilmelidir.
Örneğin:
A3 açık – A4 kapalı
veya doğrudan:
420 × 297 mm açık – 210 × 297 mm kapalı
şeklinde tanımlama yapılabilir.
Özel kesimli ürünlerde ise yalnızca en ve boy ölçüsü yeterli olmayabilir. Kutu veya özel şekilli ürünlerde teknik açılım ve kesim geometrisinin de belirlenmesi gerekir.
Ölçü Baskıdan Önce Belirlenmelidir
Baskı ürününün ebadı tasarım tamamlandıktan sonra düşünülecek ikincil bir konu değildir.
Ölçü değiştiğinde tasarımın sayfa düzeni, görsel oranları, yazı alanları, katlama noktaları ve bazı durumlarda cilt veya kesim sistemi de değişebilir.
Daha önemlisi, seçilen ölçü baskı tabakasının ne kadar verimli kullanılacağını belirler.
Bu nedenle profesyonel bir baskı işinde önce ürünün fiziksel ölçüsü ve üretim yapısı, ardından grafik tasarımı planlanmalıdır.
A4, A5 veya 50 × 70 gibi ifadelerin ne anlama geldiğini bilmek bu planlamanın başlangıç noktasıdır. Fakat bir ürünün hangi tabakaya kaç adet yerleştirileceği, kaç tabaka kâğıt gerekeceği ve fire dahil gerçek kâğıt tüketiminin nasıl bulunacağı ayrı bir hesaplama konusudur.
Matbaacılık Sözlüğü’nün sonraki bölümünde bu nedenle ölçülerden hesaplamaya geçerek montaj, poza, gramaj, tiraj, fire ve tabakadan ürün adedi hesaplama kavramlarını ele alacağız.
