Bir baskı işinin üretimi, kâğıdın baskı makinesinden çıkmasıyla tamamlanmaz. Kartvizitin kesilmesi, broşürün katlanması, katalog sayfalarının birleştirilmesi, kapağın selefonla kaplanması veya logonun lokal lakla öne çıkarılması gibi işlemler baskının ardından gerçekleştirilir.

Matbaacılıkta bu aşamaların tamamı genel olarak baskı sonrası işlemler veya sektörde sık kullanılan adıyla mücellit işlemleri kapsamında değerlendirilir.

Baskı sonrası süreç, ürünün yalnızca görünümünü değil; kullanım biçimini, dayanıklılığını, açılıp kapanmasını ve son ölçüsünü de belirleyebilir. Bu nedenle tasarım hazırlanırken hangi baskı sonrası işlemlerin uygulanacağı çoğu zaman baskıdan önce bilinmelidir.

Avam Matbaa Matbaacılık Sözlüğünün bu bölümünde selefondan lokal laka, gofreden yaldıza, kesimden piliyaja ve ciltleme yöntemlerine kadar baskı sonrasında kullanılan temel matbaa terimlerini açıklıyoruz.

Baskı Sonrası İşlem Nedir?

Baskı sonrası işlem, baskısı tamamlanan kâğıt, karton veya diğer malzemelerin nihai ürüne dönüştürülmesi için gerçekleştirilen işlemlerin genel adıdır.

Örneğin bir katalog basıldıktan sonra sayfalarının doğru sıraya getirilmesi, katlanması, birleştirilmesi, kapağının takılması ve son ölçüsünde kesilmesi gerekir.

Bir kartvizitte ise baskıdan sonra selefon, lokal lak, yaldız veya özel kesim uygulanabilir.

Baskı sonrası işlemler temel olarak üç amaca hizmet eder:

• Ürünü kullanılabilir biçime getirmek
• Baskılı yüzeyi korumak
• Ürüne görsel veya dokunsal özellik kazandırmak

Her baskı ürününün ihtiyaç duyduğu işlemler farklıdır.

Mücellit Nedir?

Mücellit kelimesi geleneksel olarak kitap ciltleyen kişiyi ifade eder. Matbaacılık sektöründe ise baskı sonrasında gerçekleştirilen kesim, katlama, ciltleme ve benzeri üretim süreçleri için mücellit işleri veya mücellithane ifadeleri de kullanılır.

Modern matbaalarda bu süreçlerin önemli bölümü otomatik veya yarı otomatik makinelerle gerçekleştirilir.

Kesim, kırım, harman, tel dikiş ve ciltleme bu alanın temel işlemleri arasındadır.

Yüzey İşlemleri

Selefon Nedir?

Selefon, baskılı yüzeyin üzerine ince plastik film tabakasının uygulanması işlemidir.

Özellikle:

• Kartvizit
• Katalog kapağı
• Broşür
• Cepli dosya
• Menü
• Davetiye
• Ambalaj

gibi ürünlerde kullanılabilir.

Selefon baskının yüzey karakterini değiştirirken aynı zamanda sürtünme, kirlenme ve benzeri dış etkilere karşı belirli ölçüde koruma sağlayabilir.

En yaygın türleri mat ve parlak selefondur.

Mat Selefon Nedir?

Mat selefon, baskılı yüzeye daha düşük yansımaya sahip mat bir görünüm kazandıran film kaplama işlemidir.

Özellikle sade ve kurumsal tasarımlarda tercih edilir.

Mat selefon uygulanan yüzey ışığı parlak selefona göre daha az yansıtır. Bu nedenle koyu renkli ve minimalist tasarımlarda farklı bir görsel karakter oluşturabilir.

Mat selefon ile mat kuşe kâğıt aynı şey değildir.

Mat kuşe, kâğıdın kendi yüzeyidir.

Mat selefon ise baskı tamamlandıktan sonra kâğıdın üzerine uygulanan ayrı bir film tabakasıdır.

Parlak Selefon Nedir?

Parlak selefon, baskılı yüzeye daha parlak ve ışığı daha fazla yansıtan bir görünüm kazandırır.

Renkli fotoğraf ve grafiklerin daha canlı algılanmasını destekleyebilir.

Katalog kapağı, broşür, kart, ambalaj ve farklı tanıtım materyallerinde kullanılabilir.

Mat veya parlak selefon seçimi yalnızca dayanıklılık açısından değil, tasarımın istenen karakterine göre yapılmalıdır.

Soft Touch Selefon Nedir?

Soft touch selefon, yüzeye yumuşak ve kadifemsi bir dokunma hissi kazandıran özel film türüdür.

Standart mat selefona göre dokunsal karakteri daha belirgindir.

Özellikle:

• Premium kartvizit
• Davetiye
• Özel ambalaj
• Katalog kapağı
• Kurumsal sunum ürünleri

gibi uygulamalarda tercih edilebilir.

Soft touch selefon çoğu zaman lokal lak veya yaldız gibi farklı uygulamalarla birlikte de kullanılabilir.

Laminasyon Nedir?

Laminasyon, bir malzemenin yüzeyine koruyucu başka bir katmanın uygulanması anlamına gelen genel bir terimdir.

Günlük matbaa kullanımında laminasyon ile selefon zaman zaman birbirinin yerine kullanılabilse de teknik olarak her laminasyon işlemi aynı yapıda değildir.

Kullanılacak film kalınlığı, malzeme ve uygulama yöntemi ürüne göre değişebilir.

Lak Uygulamaları

Lak Nedir?

Lak, baskılı yüzeyin üzerine uygulanan şeffaf kaplama türlerinden biridir.

Yüzeyin görünümünü değiştirmek, baskıyı korumaya yardımcı olmak veya tasarımın belirli alanlarını öne çıkarmak amacıyla kullanılabilir.

Lak uygulamasının türü baskı sistemine ve istenen sonuca göre değişir.

Dispersiyon Lak Nedir?

Dispersiyon lak, özellikle ofset baskıda baskılı yüzey üzerine uygulanabilen su bazlı koruyucu kaplama türlerinden biridir.

Baskı yüzeyinin korunmasına ve üretim sürecinin devamında baskının daha kontrollü işlenmesine yardımcı olabilir.

Mat, parlak veya farklı özelliklerde çeşitleri bulunabilir.

Dispersiyon lak ile selefon farklı işlemlerdir. Selefonda yüzeye film uygulanırken dispersiyon lak sıvı kaplama olarak uygulanır.

UV Lak Nedir?

UV lak, uygulandıktan sonra ultraviyole ışık kullanılarak kürlenen yüzey kaplamasıdır.

Parlak ve belirgin bir yüzey etkisi oluşturabilir.

Ürünün tamamına uygulanabileceği gibi yalnızca belirli tasarım alanlarında da kullanılabilir.

UV lak ile UV baskı birbirinden farklıdır.

UV baskı, UV ile kürlenen mürekkepler kullanılarak yapılan baskı yöntemidir.

UV lak ise baskı sonrasında uygulanan şeffaf yüzey işlemidir.

Lokal Lak Nedir?

Lokal lak, lak uygulamasının bütün yüzeye değil yalnızca tasarımın belirli alanlarına yapılmasıdır.

Örneğin mat selefonlu siyah bir kartvizitte yalnızca logoya parlak lokal lak uygulanabilir.

Böylece logo ışık altında farklı şekilde görünür ve dokunsal olarak da yüzeyden ayrılabilir.

Lokal lak özellikle:

• Logo
• Ürün adı
• Fotoğraf detayı
• Grafik desen
• Tipografik öğe

gibi belirli alanları öne çıkarmak için kullanılabilir.

Kabartma Lokal Lak Nedir?

Bazı lokal lak uygulamalarında lak tabakası daha yüksek uygulanarak yüzeyde fiziksel bir kabartı oluşturulabilir.

Bu uygulama tasarıma hem parlaklık hem de dokunsal farklılık kazandırabilir.

Standart lokal lak ile kabartmalı lokal lak aynı sonucu vermez. Kullanılacak teknolojiye göre lak yüksekliği ve yüzey karakteri değişebilir.

Kabartma ve Gofre

Gofre Nedir?

Gofre, kâğıt veya karton yüzeyinde fiziksel kabartma ya da çökertme oluşturan baskı sonrası işlemidir.

Genellikle özel hazırlanmış kalıplar yardımıyla yüzeye basınç uygulanır.

Gofre uygulamasında mürekkep kullanılması zorunlu değildir. Yalnızca malzemenin fiziksel biçimi değiştirilerek logo, yazı veya desen görünür hâle getirilebilir.

Özellikle:

• Kartvizit
• Davetiye
• Sertifika
• Ambalaj
• Kitap kapağı
• Kurumsal dosya

gibi ürünlerde kullanılabilir.

Kabartma Baskı Nedir?

Kabartma baskı ifadesi sektörde farklı uygulamalar için kullanılabilir.

Gofre, kabartmalı lak veya termografik uygulamalar gibi farklı teknikler yüzeyde yükselti oluşturabilir.

Bu nedenle baskı siparişi verirken yalnızca “kabartma istiyorum” demek yerine hangi uygulamanın kastedildiğinin belirtilmesi gerekir.

Emboss ve Deboss Nedir?

Uluslararası baskı terminolojisinde iki terimle sık karşılaşılır:

Emboss: Tasarımın yüzeyden dışarı doğru kabartılması.

Deboss: Tasarımın yüzeyin içine doğru çökertilmesi.

Her iki uygulama da logo, yazı veya desenlere fiziksel bir yüzey etkisi kazandırabilir.

Yaldız ve Varak İşlemleri

Yaldız Nedir?

Yaldız, baskı yüzeyinde metalik veya özel efektli alan oluşturmak için kullanılan uygulamaların genel adlarından biridir.

Altın ve gümüş en bilinen seçenekler olmakla birlikte farklı renk ve efektlerde folyolar bulunabilir.

Yaldız özellikle:

• Kartvizit
• Davetiye
• Ambalaj
• Sertifika
• Kitap kapağı
• Özel katalog
• Premium etiket

gibi ürünlerde tercih edilebilir.

Sıcak Yaldız Nedir?

Sıcak yaldız veya sıcak varak, özel folyonun ısı ve basınç yardımıyla yüzeye aktarılması işlemidir.

Uygulamada genellikle tasarıma özel bir klişe hazırlanır.

Klişe, folyo ve baskı yüzeyi belirli sıcaklık ve basınç altında bir araya getirilerek metalik tabaka istenen bölgeye aktarılır.

Bu nedenle sıcak yaldız işlemi standart CMYK baskıdan farklı bir üretim aşamasıdır.

Varak Nedir?

Varak, yüzeye metalik veya farklı efekt kazandırmak için kullanılan ince folyo malzemesini veya bu malzemeyle gerçekleştirilen uygulamayı ifade edebilir.

Altın, gümüş, bakır, holografik ve farklı renklerde seçenekler bulunabilir.

Matbaacılıkta “varak” ve “yaldız” ifadeleri günlük kullanımda zaman zaman aynı uygulamayı tarif etmek için kullanılabilir.

Yaldız ile Metalik Mürekkep Aynı Şey midir?

Hayır.

Metalik mürekkep baskı sırasında yüzeye uygulanan özel mürekkep türüdür.

Yaldız veya varak uygulamasında ise ayrı bir folyo tabakası yüzeye aktarılır.

Bu nedenle iki yöntemin parlaklığı, yüzey yapısı ve üretim tekniği farklıdır.

Kesim İşlemleri

Kesim Nedir?

Kesim, baskısı tamamlanan tabakanın ürünün nihai ölçülerine getirilmesi işlemidir.

Büyük tabakalar üzerine aynı anda çok sayıda kartvizit, broşür, kart veya başka ürün basılabilir.

Baskı tamamlandıktan sonra bu ürünler belirlenen ölçülerde kesilir.

Kesimin doğru yapılabilmesi için tasarım aşamasında taşma payı ve güvenli alan gibi baskı öncesi kurallara dikkat edilmelidir.

Giyotin Nedir?

Giyotin, kâğıt ve karton tabakalarını düz çizgi boyunca kesmek için kullanılan kesim makinesidir.

Kartvizit, broşür, katalog sayfası ve benzeri dikdörtgen ürünlerin son ölçülerine getirilmesinde kullanılır.

Modern endüstriyel giyotinlerde kesim ölçüleri yüksek hassasiyetle ayarlanabilir.

Özel Kesim Nedir?

Standart düz kesim dışında kalan biçimlerde hazırlanan ürünlerde özel kesim kullanılabilir.

Örneğin:

• Yuvarlak etiket
• Özel şekilli kart
• Ambalaj kutusu
• Kapı askısı
• Cepli dosya
• Özel formda sticker

düz giyotin kesimiyle üretilemeyebilir.

Bu tür ürünlerde kesim kalıbı veya dijital kesim sistemleri kullanılabilir.

Bıçak Nedir?

Matbaacılıkta “bıçak”, özel şekilli ürünlerin kesilmesi için hazırlanan kesim kalıbını ifade edebilir.

Kesilecek ürünün dış formuna göre özel bıçak hazırlanır.

Örneğin cepli dosyanın dış biçimi, cepleri ve gerekli katlama alanları tek bir kesim kalıbı üzerinde planlanabilir.

Kesim Kalıbı Nedir?

Kesim kalıbı, ürünün kesim ve bazı durumlarda kırım hatlarını taşıyan fiziksel kalıptır.

Ambalaj, dosya, etiket ve özel biçimli ürünlerin seri üretiminde kullanılabilir.

Grafik tasarım hazırlanırken kesim kalıbının teknik çizimi üzerinden çalışılması gerekir.

Dijital Kesim Nedir?

Dijital kesim, fiziksel kesim kalıbı hazırlamadan bilgisayar kontrollü kesim sistemleriyle malzemenin şekillendirilmesidir.

Özellikle numune, prototip ve düşük adetli özel kesim işlerinde avantaj sağlayabilir.

Ancak kullanılabilecek malzeme ve üretim hızı kullanılan makineye göre değişir.

Köşe Yuvarlatma Nedir?

Kartvizit, kart, etiket ve benzeri ürünlerin keskin köşelerinin belirli bir yarıçapla yuvarlatılması işlemidir.

Dört köşeye birden uygulanabileceği gibi tasarıma bağlı olarak belirli köşelerde de kullanılabilir.

Küçük bir detay olmasına rağmen ürünün genel görünümünü önemli ölçüde değiştirebilir.

Katlama ve Kırım İşlemleri

Kırım Nedir?

Kırım, baskılı tabakanın belirlenen çizgiler üzerinden katlanması işlemidir.

Broşür, davetiye, katalog forması ve benzeri ürünlerde kullanılır.

Katlama biçimi ürünün tasarım aşamasında belirlenmelidir.

Piliyaj Nedir?

Piliyaj, özellikle yüksek gramajlı kâğıt ve kartonların katlanacağı noktada kontrollü bir oluk oluşturulması işlemidir.

Kalın karton doğrudan katlandığında baskı veya kâğıt yüzeyinde çatlamalar meydana gelebilir.

Piliyaj, malzemenin belirlenen çizgi üzerinden daha kontrollü katlanmasına yardımcı olur.

Kırım ile Piliyaj Arasındaki Fark Nedir?

Bu iki kavram birbirine yakın olsa da aynı işlem değildir.

Piliyaj, katlama çizgisinin hazırlanmasıdır.

Kırım, ürünün bu çizgi üzerinden fiziksel olarak katlanmasıdır.

Özellikle kalın malzemelerde önce piliyaj yapılır, ardından kırım gerçekleştirilir.

Katlamalı Broşür Nedir?

Tek bir baskı tabakasının bir veya daha fazla noktadan katlanmasıyla oluşturulan broşür türüdür.

İkiye katlama, üçe katlama, akordeon katlama ve pencere katlama gibi farklı yöntemler kullanılabilir.

Katlama biçimi tasarımın sayfa düzenini doğrudan etkiler.

Akordeon Katlama Nedir?

Kâğıdın ardışık olarak ters yönlerde katlanmasıyla oluşturulan katlama biçimidir.

Açıldığında akordeon benzeri bir yapı ortaya çıkar.

Ürün tanıtımları, haritalar, programlar ve farklı broşür tasarımlarında kullanılabilir.

Pencere Katlama Nedir?

Kâğıdın sağ ve sol bölümlerinin içe doğru kapanarak ortada birleşmesine dayanan katlama yöntemidir.

Bazı davetiye ve özel tanıtım broşürlerinde kullanılabilir.

Perforaj ve Delme İşlemleri

Perforaj Nedir?

Perforaj, kâğıt veya karton üzerinde belirli bir çizgi boyunca küçük kesikler veya delikler oluşturularak parçanın kolay koparılmasını sağlayan işlemdir.

Örneğin:

• Bilet
• Kupon
• Form
• Çekiliş kartı
• Koparılabilir bilgi kartı

gibi ürünlerde kullanılabilir.

Delik Delme Nedir?

Baskılı ürün üzerine belirli ölçüde delik açılması işlemidir.

Etiket, kart, klasör içeriği, takvim veya asılacak baskılı ürünlerde kullanılabilir.

Deliğin çapı ve konumu tasarım aşamasında belirlenmelidir.

Sıvama İşlemleri

Sıvama Nedir?

Sıvama, baskılı kâğıdın daha kalın bir karton veya mukavva yüzeyine yapıştırılması işlemidir.

Doğrudan baskıya uygun olmayan veya çok kalın malzemelerde önce ince kâğıda baskı yapılabilir, ardından bu baskı taşıyıcı yüzeye sıvanabilir.

Sıvama özellikle:

• Sert kapak
• Kutu
• Klasör
• Özel davetiye
• Masa üstü materyaller
• Sert karton ürünler

için kullanılabilir.

Mukavvaya Sıvama Nedir?

Baskılı kâğıdın mukavva üzerine yapıştırılmasıyla sert ve dayanıklı bir yapı elde edilmesidir.

Sert kapaklı kitapların kapaklarında ve premium kutularda sık karşılaşılır.

Mukavva ürünün taşıyıcı yapısını oluştururken baskılı kâğıt görsel yüzeyi oluşturur.

Ciltleme İşlemleri

Ciltleme Nedir?

Ciltleme, kitap, katalog, dergi veya diğer çok sayfalı ürünlerin sayfalarını belirli bir sistemle bir araya getirme işlemidir.

Ürünün sayfa sayısı, kâğıt gramajı, kullanım amacı ve tirajına göre farklı cilt yöntemleri tercih edilebilir.

Harman Nedir?

Harman, basılmış sayfa veya formaların doğru sıraya getirilmesi işlemidir.

Örneğin bir katalog farklı formalar hâlinde basıldıysa bu formaların ciltleme öncesinde doğru sıraya dizilmesi gerekir.

Bu işlem manuel veya otomatik harman makineleriyle gerçekleştirilebilir.

Tel Dikiş Nedir?

Tel dikiş, katlanmış sayfaların sırt bölümünden metal tel kullanılarak birleştirilmesidir.

Dergi, broşür, kitapçık ve düşük veya orta sayfa sayılı kataloglarda yaygın olarak kullanılır.

Ekonomik ve pratik cilt yöntemlerinden biridir.

Ancak sayfa sayısı ve kullanılan kâğıdın kalınlığı arttıkça tel dikiş her ürün için uygun olmayabilir.

Amerikan Cilt Nedir?

Amerikan cilt, sayfaların sırt bölümünden özel yapıştırıcılarla bir araya getirildiği ciltleme yöntemidir.

Kitap, katalog ve çeşitli yayınlarda yaygın olarak kullanılır.

Kapak genellikle ayrı hazırlanır ve oluşturulan kitap bloğunun sırtına yapıştırılır.

Tel dikişten farklı olarak ürünün düz bir sırtı oluşur ve bu sırt üzerine kitap veya katalog adı basılabilir.

İplik Dikiş Nedir?

İplik dikiş, katlanmış formaların iplikle birbirine dikilerek bir kitap bloğu oluşturulmasına dayanan ciltleme yöntemidir.

Özellikle dayanıklılık ve uzun kullanım süresi gereken kitaplarda tercih edilebilir.

Dikilen formalar daha sonra kapakla birleştirilebilir.

Sert kapaklı ve nitelikli kitap üretimlerinde sık karşılaşılan yöntemlerden biridir.

Spiral Cilt Nedir?

Spiral cilt, sayfaların kenarına açılan deliklerden metal veya plastik spiral geçirilerek birleştirilmesi yöntemidir.

Özellikle:

• Defter
• Ajanda
• Eğitim materyali
• Sunum
• Kullanım kılavuzu
• Masa takvimi

gibi ürünlerde kullanılabilir.

Spiral ciltli ürünlerin önemli avantajlarından biri sayfaların rahat biçimde açılabilmesidir.

Sert Kapak Nedir?

Sert kapak, kitap bloğunun kalın ve rijit bir kapak yapısıyla birleştirildiği cilt türüdür.

Kapak yapımında genellikle mukavva taşıyıcı kullanılır ve üzerine baskılı veya farklı kaplama malzemesi sıvanır.

Prestij kitapları, sanat kitapları, albümler ve uzun süre saklanması amaçlanan yayınlarda kullanılabilir.

Şiraze Nedir?

Şiraze, ciltli kitapların sırt bölümünün üst ve alt kenarında görülebilen dokuma görünümlü tamamlayıcı parçadır.

Geleneksel ciltçilikte yapısal işlevleri bulunmakla birlikte modern seri üretimde dekoratif amaçla da kullanılabilir.

Özellikle sert kapaklı kitaplarda karşılaşılır.

Baskı Sonrası İşlem Seçimi Nasıl Yapılır?

Her baskı ürününe mümkün olan bütün işlemleri uygulamak iyi bir sonuç anlamına gelmez.

Doğru sonlandırma işlemi ürünün kullanım amacı ve tasarımıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin sade bir kurumsal kartvizitte mat selefon ve küçük bir lokal lak alanı yeterli olabilir. Premium bir davetiyede gofre ve sıcak yaldız tercih edilebilir. Yüksek adetli bir tanıtım broşüründe ise özel yüzey işlemlerine ihtiyaç duyulmayabilir.

Seçim yapılırken:

• Ürünün kullanım amacı
• Kâğıt veya karton türü
• Gramaj
• Baskı tekniği
• Tasarım
• Tiraj
• Dayanıklılık beklentisi
• Bütçe

birlikte değerlendirilmelidir.

Baskı Sonrası İşlemler Tasarım Aşamasında Planlanmalıdır

Baskı sonrası işlemlerin önemli bir bölümü tasarım tamamlandıktan sonra rastgele eklenemez.

Lokal lak uygulanacak alanların ayrı hazırlanması, yaldız için klişe tasarımının oluşturulması, özel kesim için kesim hattının belirlenmesi, piliyaj çizgilerinin doğru yerde bulunması ve katalog sayfalarının kullanılacak cilt sistemine göre hazırlanması gerekir.

Bu nedenle matbaa üretimi üç ayrı süreç olarak değil:

baskı öncesi → baskı → baskı sonrası

şeklinde birbirini tamamlayan bir üretim zinciri olarak düşünülmelidir.

Doğru baskı sonrası işlem, sıradan bir basılı tabakayı kullanılabilir ve tamamlanmış bir ürüne dönüştürür.

Avam Matbaa Matbaacılık Sözlüğü’nün bu bölümünde selefon, lak, lokal lak, gofre, yaldız, varak, kesim, özel kesim, piliyaj, perforaj, sıvama ve temel ciltleme yöntemlerini ele aldık.

Sözlüğün sonraki bölümünde ise baskının en çok karıştırılan teknik alanlarından birine geçeceğiz: CMYK, RGB, Pantone, spot renk, DPI, PPI, çözünürlük, vektör, raster, taşma payı, overprint ve PDF/X gibi renk ve baskı öncesi terimler.